Prawniczka Alvina Mingazova wzięła udział w spotkaniu zorganizowanym przez Białoruski Dom Praw Człowieka dla białoruskich prawników i adwokatów pozbawionych prawa do wykonywania zawodu w związku z sytuacją na Białorusi, którego tematem były: zasada praworządności, ograniczenia praw i klasyfikacja nielegalnych praktyk, kultura praw człowieka oraz podejście oparte na prawach człowieka (Human Rights-Based Approach).
Praworządność jako złożone zjawisko
Jeśli sięgniemy do międzynarodowych dokumentów prawnych, nie znajdziemy w nich ścisłej definicji pojęcia praworządności. Wynika to z faktu, że praworządność nie jest jedynie zasadą, lecz złożonym zjawiskiem, które pozostaje w ścisłym związku z demokracją i prawami człowieka oraz jest niezbędne dla ich umacniania i rozwoju. Wraz z rozwojem instytucji demokratycznych oraz podejścia opartego na prawach człowieka transformacji ulega również zjawisko praworządności.
Ten kompleksowy fenomen jest jednocześnie:
- mechanizmem ograniczania władzy,
- jedną z gwarancji praw człowieka oraz państwa prawnego,
- wskaźnikiem trwałości demokracji.
Komisja Wenecka w 2011 roku nie zdołała wypracować jednolitej definicji praworządności ze względu na różnice w tradycjach prawnych (Rule of Law / Rechtsstaat / État de droit). W związku z tym zastosowano podejście funkcjonalne, oparte na orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz na elementach praworządności wyodrębnionych w jego wyrokach.
Podstawowe elementy praworządności wypracowane przez Komisję Wenecką w 2011 roku miały bardziej abstrakcyjny charakter i obejmowały takie podstawowe elementy jak:
- legalność, w tym przejrzysty proces ustawodawstwa;
- pewność prawa;
- zakaz arbitralności;
- dostęp do wymiaru sprawiedliwości poprzez niezależne i bezstronne sądy;
- poszanowanie praw człowieka;
- niedyskryminacja oraz równość wobec prawa.
W 2025 roku Komisja Wenecka zmienia podejście klasyfikacyjne i obok elementów praworządności wprowadza również kryteria (benchmarks). Widoczna jest tendencja do „instrumentalizacji” praworządności. Pojawiają się nowe, dodatkowe elementy i kryteria, takie jak: system „checks and balances” (mechanizmów równowagi i kontroli władz), kontrola konstytucyjności, sztuczna inteligencja oraz podmioty niepaństwowe.
Przesłanki zmian
26 czerwca 2025 r. koalicja organizacji międzynarodowych, na czele z World Justice Project (WJP), przedstawiła nowe Warszawskie Zasady dotyczące praworządności, w ramach których przedstawiciele instytucji państwowych, organizacji międzynarodowych i regionalnych, społeczeństwa obywatelskiego, środowisk akademickich oraz sektora prywatnego, zgromadzeni w Warszawie na Światowym Forum Praworządności, we współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości Rzeczypospolitej Polskiej w ramach przewodnictwa Polski w Radzie Unii Europejskiej, wskazali na narastające na świecie zagrożenia związane z globalnym odchodzeniem od zasady praworządności oraz ekspansją tendencji autorytarnych, a także omówili strategie przeciwdziałania tym zjawiskom.
Przyjęto 10 zasad praworządności, które obejmują kluczowe obszary funkcjonowania państwa prawa i systemu demokratycznego. Dotyczą one w szczególności:
- systemu mechanizmów równowagi i kontroli (checks and balances) oraz podziału władz,
- legalnego i pokojowego przekazania władzy w drodze wyborów lub procedur konstytucyjnych,
- ochrony przestrzeni obywatelskiej (wolność mediów, społeczeństwo obywatelskie, udział publiczny),
- ochrony praw człowieka i podstawowych wolności,
- zapewnienia uczciwości i rozliczalności oraz zwalczania korupcji,
- rozwoju wymiaru sprawiedliwości zorientowanego na człowieka,
- ochrony niezależności i bezpieczeństwa zawodów prawniczych,
- promowania praworządności jako podstawy zrównoważonego rozwoju, ochrony środowiska i innowacji technologicznych,
- wspierania środowiska gospodarczego opartego na praworządności,
- wzmacniania współpracy i partnerstw na rzecz praworządności.
Warszawskie Forum Międzynarodowe stanowiło pierwszy krok w kierunku publicznego uznania globalnego kryzysu praworządności. W dniach 12–13 grudnia 2025 r., podczas swojego 145. posiedzenia plenarnego, Komisja Wenecka uznała, że obserwuje się pogorszenie sytuacji w tej dziedzinie: W swoich opiniach dotyczących poszczególnych państw Komisja podkreślała, że naruszenia praworządności często przejawiają się w podejściu „zwycięzca bierze wszystko” oraz w uproszczonym rozumieniu demokracji większościowej. Jak już wskazywano, zdaniem Komisji, regres w zakresie praworządności i demokracji zwiększył znaczenie skutecznego systemu „checks and balances” (mechanizmów kontroli i równowagi), a także niezależnych instytucji nieopartych na zasadzie większości, takich jak sądy konstytucyjne, rzecznicy praw obywatelskich (ombudsmani) czy inne niezależne krajowe instytucje ochrony praw człowieka oraz komisje wyborcze. Sprawowanie władzy ustawodawczej i wykonawczej powinno podlegać kontroli pod kątem zgodności z konstytucją i prawem przez niezależną i bezstronną władzę sądowniczą. Zmiany technologiczne oraz rosnąca rola podmiotów prywatnych, zwłaszcza w tej sferze, często o charakterze transgranicznym, dodatkowo komplikują możliwość ich kontroli za pomocą tradycyjnych instrumentów praworządności.
Powyższe zmiany zostały uwzględnione w zmienionej wersji Listy kryteriów praworządności.
Instrumentalizacja praworządności
Komisja Wenecka zmienia podejście do praworządności, mieniając akcent z jej deklaratywnego ujęcia na praktyczne zastosowanie. Lista kontrolna (checklist) Komisji Weneckiej z 2025 roku umożliwia ocenę stanu praworządności w konkretnym państwie oraz pozwala na przeprowadzenie kompleksowej analizy ustawodawstwa, struktury instytucjonalnej, orzecznictwa sądowego, a także aspektów praw człowieka i instytucji demokratycznych.
Istotna rola podmiotów niepaństwowych w rozwoju praworządności
Wśród podmiotów uczestniczących w rozwoju praworządności, obok organów państwowych (parlamentu i rządu), sądów, organów kontrolnych oraz organizacji międzynarodowych, podkreśla się istotną rolę podmiotów niepaństwowych, w tym społeczeństwa obywatelskiego.
Szczególna rola prawników oraz organizacji pozarządowych przejawia się w praktycznym stosowaniu kryteriów wypracowanych przez Komisję Wenecką, identyfikowaniu odstępstw od zasady praworządności, a także w ochronie prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości i praw człowieka.Rola prawników oraz społeczeństwa obywatelskiego została ujęta w Konwencji Rady Europy o ochronie zawodu prawnika z 2025 roku oraz w Warszawskich Zasadach dotyczących praworządności z 2025 roku.
Tym samym skuteczność realizacji zasady praworządności zależy nie tylko od istnienia norm prawnych i odpowiednich mechanizmów, lecz również od gotowości do ich praktycznego stosowania, poziomu profesjonalnej kultury prawnej oraz aktywności społeczeństwa.
Algorytm stosowania Listy kontrolnej dotyczącą praworządności z 2025 roku
Znajomość kryteriów praworządności oraz umiejętność stosowania Listy kontrolnej Komisji Weneckej pozwalają na przeprowadzenie „skanowania” dowolnej instytucji państwowej lub niepaństwowej, a także każdego procesu pod kątem zgodności z zasadą praworządności.
W pierwszej kolejności należy określić przedmiot analizy: sytuację, decyzję organu państwowego, normę prawną albo cały instytut prawny.
Następnie należy sformułować pytanie, na które należy uzyskać odpowiedź, przykładowo:
Czy procedura została zachowana w konkretnej sprawie?
Czy w konkretnej sprawie zapewniono prawo do obrony?
Kolejnym etapem jest wybór odpowiednich kryteriów (benchmarks) z Listy kontrolnej Komisji. W analizie można zastosować kilka kryteriów lub cały katalog kryteriów.
Kryteria Listy kontrolnej Komisji Weneckiej:
- Legalność (Legality)
- Pewność prawa (Legal certainty)
- Zapobieganie nadużyciu władzy (Prevention of abuse of power)
- System mechanizmów równowagi i kontroli (Checks and balances)
- Równość i niedyskryminacja (Equality and non-discrimination)
- Dostęp do wymiaru sprawiedliwości (Access to justice)
- Kontrola konstytucyjności (Constitutional review)
- Szczególne wyzwania dla praworządności (Particular challenges to the Rule of Law)
Odpowiadając na postawione pytania oraz analizując fakty i dowody, identyfikuje się luki i problemy (gaps), co pozwala sformułować wnioski dotyczące tego, czy zasada praworządności została zachowana, zachowana częściowo, czy też doszło do jej naruszenia.
Końcowym etapem są rekomendacje dotyczące sposobów usunięcia naruszeń oraz wzmocnienia gwarancji praworządności w danym państwie.
To, czy w Państwa sprawie została zachowana zasada praworządności, pomogą ocenić prawnicy naszej Kancelarii, którzy podejmą wszelkie działania w celu ochrony i przywrócenia Państwa praw.
Posługujemy się nie tylko językiem polskim, ale również angielskim, rosyjskim i innymi.
789 383 428 – język polski, angielski
571 335 666 – języki: rosyjski, ukraiński, białoruski
