Pomoc de minimis jest jednym z najczęściej wykorzystywanych instrumentów wsparcia przedsiębiorców. Przy ubieganiu się o taką pomoc istotne jest jednak nie tylko ustalenie, czy dany przedsiębiorca spełnia warunki konkretnego programu, lecz także prawidłowe określenie wysokości pomocy de minimis otrzymanej przez jedno przedsiębiorstwo.
Ma to szczególne znaczenie w przypadku przedsiębiorców, pomiędzy którymi występują powiązania kapitałowe lub organizacyjne. Nie każde powiązanie pomiędzy spółkami oznacza jednak, że podmioty te należy traktować jako jedno przedsiębiorstwo. Szczególne wątpliwości mogą pojawić się w sytuacji, gdy powiązanie występuje za pośrednictwem osoby fizycznej – zwłaszcza gdy osoba ta jest wspólnikiem kilku spółek albo członkiem ich organów.
Czym jest jedno przedsiębiorstwo na potrzeby pomocy de minimis?
Zgodnie z art. 2 ust. 2 rozporządzenia Komisji (UE) 2023/2831 przez jedno przedsiębiorstwo należy rozumieć wszystkie jednostki gospodarcze, które pozostają ze sobą w co najmniej jednym z określonych w tym przepisie stosunków.
Chodzi w szczególności o sytuacje, w których:
a) jedna jednostka gospodarcza posiada w drugiej większość praw głosu akcjonariuszy lub wspólników;
b) jedna jednostka gospodarcza ma prawo wyznaczyć lub odwołać większość członków organu administracyjnego, zarządzającego lub nadzorczego innej jednostki;
c) jedna jednostka gospodarcza ma prawo wywierać dominujący wpływ na inną jednostkę na podstawie umowy albo postanowień jej aktu założycielskiego lub umowy spółki;
d) jedna jednostka gospodarcza, będąca akcjonariuszem lub wspólnikiem innej jednostki, samodzielnie kontroluje – na podstawie porozumienia z pozostałymi akcjonariuszami lub wspólnikami – większość praw głosu.
Co istotne, powiązania mogą mieć również charakter pośredni. Jeżeli więc dwie jednostki gospodarcze pozostają w jednym z wymienionych stosunków za pośrednictwem co najmniej jednej innej jednostki gospodarczej, również są traktowane jako jedno przedsiębiorstwo.
Przedsiębiorstwo to nie zawsze spółka
Dla prawidłowego zastosowania tych regulacji istotne jest rozróżnienie pojęcia przedsiębiorstwo od konkretnej formy prawnej prowadzenia działalności. W pkt 4 preambuły rozporządzenia 2023/2831 wskazano, że dla celów reguł konkurencji przedsiębiorstwem jest każda jednostka – niezależnie od tego, czy jest osobą fizyczną, czy osobą prawną – wykonująca działalność gospodarczą, niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania.
Takie rozumienie przedsiębiorstwa znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z 10 stycznia 2006 r. w sprawie C-222/04 wskazano, że pojęcie przedsiębiorstwa w prawie konkurencji obejmuje każdą jednostkę wykonującą działalność gospodarczą, niezależnie od jej formy prawnej i sposobu finansowania. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorstwem może być również osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą, co ma istotne znaczenie przy ocenie powiązań pomiędzy przedsiębiorcami.
Osoba fizyczna jako wspólnik kilku spółek – czy powstaje jedno przedsiębiorstwo?
Jednym z istotnych problemów praktycznych jest sytuacja, w której kilka spółek jest kontrolowanych przez tę samą osobę fizyczną. Samo występowanie osoby fizycznej jako wspólnika lub członka organu kilku spółek nie oznacza jednak automatycznie, że spółki te stanowią jedno przedsiębiorstwo w rozumieniu przepisów o pomocy de minimis.
Art. 2 ust. 2 rozporządzenia 2023/2831 odnosi bowiem relacje tworzące jedno przedsiębiorstwo do jednostek gospodarczych. Jeżeli osoba fizyczna nie prowadzi działalności gospodarczej i występuje wyłącznie jako wspólnik lub członek organu spółki, co do zasady nie jest ona jednostką gospodarczą w rozumieniu tego rozporządzenia. W konsekwencji samo powiązanie dwóch przedsiębiorstw za pośrednictwem osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej, nie prowadzi samo przez się do uznania tych przedsiębiorstw za jedno przedsiębiorstwo.
Sytuacja wygląda jednak inaczej, gdy ta sama osoba fizyczna prowadzi działalność gospodarczą.
Przedsiębiorca prowadzący JDG i posiadający udziały w spółce
Szczególne znaczenie ma przypadek osoby fizycznej prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą, która jednocześnie posiada większość udziałów w innej spółce. W wyjaśnieniach UOKiK z dnia 20 listopada 2014 r. (znak DDO-52-461(2)/14/AH) wskazano, że przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą i posiadający większość udziałów w innej spółce stanowią jedno przedsiębiorstwo na potrzeby stosowania przepisów o pomocy de minimis. W konsekwencji podmioty te mają wspólny limit pomocy de minimis.
Rozstrzygające znaczenie ma tutaj fakt, że osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą sama jest przedsiębiorstwem. Nie występuje więc jedynie jako prywatny wspólnik spółki, lecz jako jednostka gospodarcza pozostająca w określonej relacji kontrolnej z innym przedsiębiorstwem.
Powiązania rodzinne i organizacyjne a pomoc de minimis
W praktyce wątpliwości mogą dotyczyć również bardziej nieformalnych powiązań pomiędzy przedsiębiorcami, w tym stosunków rodzinnych, organizacyjnych czy gospodarczych występujących za pośrednictwem osób fizycznych.
W wyjaśnieniach UOKiK z 8 lipca 2019 r. (znak DMP-2.52.162.2019.AH) wskazano, że Komisja Europejska w obszarze pomocy de minimis zrezygnowała z wymogu weryfikacji tego rodzaju nieformalnych powiązań oraz powiązań występujących za pośrednictwem osób fizycznych. Oznacza to, że samo występowanie takich relacji pomiędzy przedsiębiorstwami nie powoduje automatycznie konieczności traktowania ich jako jednego przedsiębiorstwa. W konsekwencji przedsiębiorstwa mogą korzystać z odrębnych limitów pomocy de minimis.
Istotne jest jednak zastrzeżenie, że zasada ta dotyczy osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej. Osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą jest bowiem traktowana jako przedsiębiorstwo, a jej udział w strukturze powiązań może wpływać na sposób ustalania limitu pomocy.
Przedsiębiorstwa powiązane – znaczenie kontroli
Przy ocenie, czy kilka podmiotów należy traktować jako jedno przedsiębiorstwo, kluczowe znaczenie ma rzeczywista relacja kontroli pomiędzy jednostkami gospodarczymi. W tym kontekście pomocne jest również odwołanie do regulacji dotyczących przedsiębiorstw powiązanych. Zgodnie z art. 3 ust. 3 załącznika I do rozporządzenia przedsiębiorstwa powiązane to przedsiębiorstwa pozostające m.in. w stosunku większości praw głosu, prawa do powoływania lub odwoływania większości członków organów czy możliwości wywierania dominującego wpływu.
Przepisy przewidują także możliwość wystąpienia powiązań pośrednich. Jeżeli przedsiębiorstwa pozostają w określonym stosunku za pośrednictwem co najmniej jednego przedsiębiorstwa, również mogą zostać uznane za powiązane.
Na znaczenie kontroli jednego przedsiębiorcy nad różnymi podmiotami zwracano uwagę również w orzecznictwie. W wyroku z 13 czerwca 2002 r. w sprawie C-382/99 Trybunał Sprawiedliwości wskazał na ryzyko przekroczenia limitu pomocy de minimis w sytuacji, gdy jeden właściciel prowadzi kilka stacji paliw i otrzymuje pomoc na każdą z nich. Kontrola jednego przedsiębiorcy nad różnymi podmiotami może zatem prowadzić do konieczności traktowania ich jako gospodarczej całości.
Dlaczego prawidłowe ustalenie jednego przedsiębiorstwa jest tak ważne?
Ustalenie, czy kilka podmiotów stanowi jedno przedsiębiorstwo, ma bezpośrednie przełożenie na możliwość uzyskania kolejnej pomocy de minimis. Zgodnie z art. 3 ust. 2 rozporządzenia całkowita kwota pomocy de minimis przyznana jednemu przedsiębiorstwu nie może przekroczyć 300 000 euro w okresie 3 lat.
Jeżeli kilka jednostek gospodarczych tworzy jedno przedsiębiorstwo, otrzymana przez nie pomoc nie może być analizowana wyłącznie z perspektywy pojedynczej spółki. Dla oceny dostępnego limitu należy uwzględnić pomoc otrzymaną przez całe jedno przedsiębiorstwo.
W praktyce oznacza to konieczność dokładnego przeanalizowania struktury właścicielskiej i organizacyjnej przedsiębiorcy ubiegającego się o pomoc. Sam fakt, że poszczególne podmioty mają odrębne numery NIP, KRS czy odrębne osobowości prawne, nie przesądza jeszcze o tym, że dla celów pomocy de minimis należy traktować je całkowicie niezależnie.
Na co zwrócić uwagę przed złożeniem wniosku o pomoc de minimis?
Przedsiębiorca powinien w szczególności ustalić:
- jakie podmioty pozostają z nim w relacji kontroli;
- czy posiada większość praw głosu w innych przedsiębiorstwach;
- czy inne przedsiębiorstwo posiada większość praw głosu w nim;
- czy istnieją uprawnienia do powoływania lub odwoływania większości członków organów;
- czy występuje możliwość wywierania dominującego wpływu;
- czy występują powiązania pośrednie poprzez inne przedsiębiorstwa;
- czy osoba fizyczna występująca jako wspólnik lub udziałowiec prowadzi własną działalność gospodarczą.
Szczególnej uwagi wymaga ostatnia kwestia. Nie każda osoba fizyczna występująca w strukturze właścicielskiej jest przedsiębiorstwem. Jeżeli jednak prowadzi działalność gospodarczą, jej status może mieć zasadnicze znaczenie dla oceny powiązań i ustalenia wspólnego limitu pomocy de minimis.
Podsumowanie
Prawidłowe ustalenie, czy dane podmioty tworzą jedno przedsiębiorstwo, jest jednym z podstawowych elementów oceny możliwości korzystania z pomocy de minimis. Decydujące znaczenie mają przede wszystkim powiązania pomiędzy jednostkami gospodarczymi, w szczególności związane z kontrolą kapitałową, prawem do powoływania organów oraz możliwością wywierania dominującego wpływu.
Samo powiązanie przedsiębiorstw za pośrednictwem osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej nie prowadzi co do zasady do powstania jednego przedsiębiorstwa. Inaczej należy ocenić sytuację, gdy osoba fizyczna prowadzi działalność gospodarczą – wówczas sama jest przedsiębiorstwem i jej relacje z innymi podmiotami mogą skutkować koniecznością stosowania wspólnego limitu pomocy de minimis.
Dlatego przed złożeniem wniosku o pomoc de minimis warto nie ograniczać się do analizy danych konkretnej spółki, lecz przeanalizować całą strukturę powiązań przedsiębiorcy. Ma to szczególne znaczenie w grupach podmiotów, strukturach właścicielskich obejmujących kilka spółek oraz w przypadku przedsiębiorców prowadzących jednocześnie jednoosobową działalność gospodarczą i posiadających udziały w innych spółkach.
