Nie każdy system prawny przewiduje instytucję separacji małżeńskiej. Ze względu na dużą różnorodność porządków prawnych oraz rosnącą liczbę cudzoziemców przebywających w Polsce, zasadne jest przybliżenie istoty separacji, omówienie jej rodzajów oraz wskazanie trybów orzekania o separacji.
Separacja sądowa
Pozytywną przesłanką wydania orzeczenia o separacji jest zupełność rozkładu pożycia małżeńskiego, obejmująca ustanie więzi uczuciowej, fizycznej oraz gospodarczej. W odróżnieniu od rozwodu, dla separacji nie wymaga się trwałości tego rozkładu, gdyż ustawodawca przyjął, że separacja może sprzyjać pojednaniu małżonków lub przynajmniej dać im czas na uporządkowanie spraw osobistych i majątkowych, na wypadek gdyby powrót do wspólnego życia okazał się niemożliwy.
Negatywnymi przesłankami separacji są:
- dobro wspólnych małoletnich dzieci oraz
- sprzeczność z zasadami współżycia społecznego.
Orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej i pozostaje ustrojem obligatoryjnym przez cały okres separacji, co wyłącza możliwość zaspokojenia się przez wierzyciela jednego z małżonków z majątku wspólnego, gdyż po orzeczeniu separacji majątek taki nie istnieje.
Zgodnie z art. 9351 k.c., małżonkowi w separacji nie przysługują uprawnienia wynikające z dziedziczenia ustawowego — jest on wyłączony z dziedziczenia, jeśli orzeczenie o separacji było prawomocne w chwili otwarcia spadku. Jednak, jeżeli spadkodawca zmarł przed uprawomocnieniem się orzeczenia o separacji, małżonek może dochodzić do dziedziczenia. Ponadto, na podstawie art. 940 k.c., spadkobiercy mogą żądać wyłączenia małżonka od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o separację z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.
Separacja faktyczna
Separacja faktyczna, oznaczająca faktyczne ustanie wspólnego pożycia małżonków i zerwanie pomiędzy nimi więzi uczuciowych, fizycznych oraz gospodarczych, nie wywołuje skutków przewidzianych dla separacji sądowej. Nie zwalnia ona małżonków z obowiązku wzajemnej pomocy ani z obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, jak wskazano w art. 23 i 27 k.r.o.
Na podstawie art. 52 § 1 i § 2 k.r.o., separacja faktyczna może stanowić podstawę do ustanowienia rozdzielności majątkowej, która powstaje z dniem wskazanym w wyroku ją ustanawiającym. W wyjątkowych przypadkach sąd może określić rozdzielność majątkową z datą wcześniejszą niż wniesienie powództwa, zwłaszcza jeśli małżonkowie żyli w separacji faktycznej.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 2003 r. (II CKN 78/01) podkreślił, ze zniesienie wspólności majątkowej małżeńskiej z data wsteczną może nastąpić tylko wtedy, jeżeli ważne powody, o jakich mowa w art. 52 k.r.o., a więc m.in.separacja faktyczna, istniały już w tej wcześniejszej dacie.
Separacja faktyczna uniemożliwia współdziałanie małżonków w zarządzie majątkiem wspólnym i, w odróżnieniu od separacji sądowej, nie wpływa na porządek dziedziczenia ustawowego.
Nieprocesowy tryb orzekania o separacji
Art. 611 § 3 k.r.o. przewiduje możliwość orzeczenia separacji w trybie tzw. nieprocesowym na podstawie zgodnego żądania małżonków w sytuacji, gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci. W tej sytuacji, sąd nie orzeka o winie rozkładu pożycia.
Właściwy miejscowo jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mają wspólne zamieszkanie. W braku takiej podstawy właściwy jest sąd miejsca ich wspólnego pobytu, natomiast jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego miejsca zamieszkania ani pobytu, wniosek należy zgłosić w sądzie właściwym dla jednego z małżonków.
Sąd rozpoznaje sprawę w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego, bez udziału ławników, natomiast w drugiej instancji — również w składzie jednego sędziego. Tryb nieprocesowy nie zwalnia sądu od obowiązku przeprowadzenia rozprawy.
Procesowy tryb orzekania o separacji
W przypadku braku zgodnego żądania małżonków lub posiadania wspólnych małoletnich dzieci, postępowanie w sprawie separacji wszczyna się poprzez wniesienie powództwa przeciwko drugiemu małżonkowi.
Orzeczenie separacji wywołuje takie same skutki jak orzeczenie rozwodu, poza możliwością zawarcia związku małżeńskiego. Między małżonkami pozostaje obowiązek wzajemnej pomocy, jeśli wymagają tego względy słuszności. Małżonek nieuznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, który znajduje się w niedostatku, ma prawo żądać od drugiego małżonka środków utrzymania odpowiadających jego usprawiedliwionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. W sytuacji, gdy jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a separacja pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku.
Właściwy miejscowo jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. W braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a jeżeli i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.
Sąd rozpoznaje sprawę w pierwszej instancji w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników, w drugiej instancji – w składzie jednego sędziego. Przy orzekaniu w przedmiocie separacji sąd obligatoryjnie przeprowadza rozprawę oraz ma obowiązek nakłaniania małżonków do pojednania oraz może skierować strony do mediacji. W braku żądania przez strony publicznego rozpoznania sprawy, posiedzenia odbywają sią przy drzwiach zamkniętych, jeżeli to nie zagraża moralności.
Warto zaznaczyć na gruncie art. 612 k.p.o., jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi orzeczenia rozwodu i żądanie to jest uzasadnione, sąd orzeka rozwód.
Podsumowanie
Separacja stanowi odrębną od rozwodu instytucję prawa rodzinnego, której celem jest uregulowanie sytuacji małżonków w przypadku zupełnego rozkładu pożycia, bez konieczności definitywnego rozwiązania małżeństwa. Analiza odróżnia separację faktyczną od separacji sądowej, wskazując, że ta pierwsza nie wywołuje skutków prawnych przewidzianych przez ustawodawcę dla separacji sądowej, choć może mieć istotne znaczenie m.in. dla ustanowienia rozdzielności majątkowej. Separacja sądowa natomiast prowadzi do daleko idących konsekwencji prawnych, w tym powstania obligatoryjnej rozdzielności majątkowej oraz zmian w zakresie dziedziczenia ustawowego. Istotnym elementem regulacji jest również zróżnicowanie trybów orzekania o separacji — nieprocesowego i procesowego — w zależności od istnienia zgodnego żądania małżonków oraz posiadania wspólnych małoletnich dzieci. W obu trybach sąd zobowiązany jest do przeprowadzenia rozprawy oraz do podejmowania działań zmierzających do pojednania stron.
W przypadku pytań dotyczących separacji mogą Państwo skontaktować się z naszymi prawnikami, posiadającymi doświadczenie w prowadzeniu ww. spraw.
Posługujemy się różnymi językami
789 383 428 – język polski
571 335 666 – języki: rosyjski, ukraiński, białoruski
Podstawa prawna:
art. 9351, art. 940 k.c.
art. 13 § 2, art. 17 pkt 1, art. 47 § 1 i § 2, art. 4461 k.p.c.
art. 52, art. 611 – 616 k.r.o.
Orzecznictwo:
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2003 r. II CKN 78/01
