Specustawa ukraińska – nadzwyczajny reżim prawny od 2022 r.
Ustawa z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, obowiązująca od 2022 r., stworzyła odrębny, szczególny reżim prawny regulujący zasady pobytu, dostępu do rynku pracy, świadczeń społecznych oraz edukacji dla osób uciekających przed wojną w Ukrainie. Przyjęte rozwiązania miały charakter nadzwyczajny i były odpowiedzią na bezprecedensową skalę migracji przymusowej.
Ustawa z 23 stycznia 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 203) – wygaszanie szczególnego reżimu prawnego
Dzisiaj wchodzi w życie ustawa z dnia 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (z wyjątkiem art. 14 i 17). Jej zasadniczym celem jest stopniowe odejście od szczególnego reżimu prawnego i włączenie kluczowych instrumentów wsparcia do ogólnego systemu regulującego status cudzoziemców w Polsce.
Przedłużenie legalności pobytu obywateli Ukrainy
Ustawodawca kolejny raz zdecydował się na przedłużenie legalności pobytu obywateli Ukrainy objętych ochroną czasową do dnia 4 marca 2027 r.
Istotną zmianą jest wprowadzenie obowiązku złożenia wniosku o nadanie numeru PESEL w terminie 30 dni od dnia wjazdu na terytorium Polski. Niedochowanie tego terminu skutkować będzie wygaśnięciem ochrony czasowej i będzie traktowane jako rezygnacja z tej formy wsparcia. W konsekwencji cudzoziemiec utraci status oraz związane z nim uprawnienia z mocy prawa.
Wprowadzenie pojęcia beneficjenta ochrony czasowej
Równolegle nowelizacji ulega ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Do porządku prawnego wprowadzono nowe pojęcie „beneficjenta ochrony czasowej”.
Wydłużenie ograniczenia prawa do złożenia wniosku o ochronę międzynarodową
W kontekście tzw. instrumentalizacji wydłużono okres czasowego ograniczenia prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej z 60 do 120 dni.
Nowe przesłanki odmowy lub wyłączenia z ochrony czasowej
Zasadniczej modyfikacji ulega również art. 109 ustawy. Zmieniono katalog przesłanek odmowy udzielenia ochrony czasowej lub wyłączenia z niej. O ile poprzednie brzmienie przepisu odwoływało się wprost do kategorii zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych czy czynów sprzecznych z celami i zasadami Organizacji Narodów Zjednoczonych, o tyle obecnie ustawodawca wprowadza bardziej szczegółowy i systemowo powiązany katalog przesłanek.
Odmowa lub wyłączenie z ochrony jest możliwe m.in. w sytuacji, gdy zachodzą podstawy wykluczające z ochrony międzynarodowej, gdy cudzoziemiec popełnił szczególnie poważne przestępstwo poza terytorium Polski przed przyjazdem, został za takie przestępstwo skazany i stanowi zagrożenie dla społeczeństwa, bądź gdy jego wjazd lub pobyt mogą zagrażać bezpieczeństwu państwa. Rozszerzono również zakres podmiotowy regulacji, obejmując nim osoby podżegające lub w inny sposób uczestniczące w popełnieniu szczególnie poważnych przestępstw.
Możliwość wyłączenia z ochrony czasowej
W odróżnieniu od poprzedniej regulacji, która przewidywała wyłącznie możliwość odmowy udzielenia ochrony na etapie jej przyznawania, obecne przepisy wprost dopuszczają wyłączenie z ochrony czasowej.
Automatyczne wygaśnięcie ochrony czasowej
Ustawodawca wprowadza również rozbudowany katalog przesłanek wygaśnięcia ochrony czasowej. Ochrona ta wygasa m.in. w przypadku niezłożenia wniosku w ustawowym terminie, opuszczenia terytorium Polski na okres przekraczający 30 dni, złożenia pisemnego oświadczenia o zrzeczeniu się ochrony, uzyskania innego tytułu pobytowego (np. zezwolenia na pobyt stały lub statusu uchodźcy), złożenia wniosku o ochronę międzynarodową, uzyskania ochrony czasowej w innym państwie członkowskim UE albo nabycia obywatelstwa.
Wygaśnięcie następuje automatycznie z dniem zaistnienia zdarzenia powodującego utratę statusu, bez konieczności wydawania odrębnej decyzji administracyjnej, co znacząco wzmacnia automatyzm skutków prawnych.
Zmiany w zasadach łączenia rodzin
W art. 117 ustawy uchyla się ust. 3. W dotychczasowym brzmieniu przepis wprost stanowił, że osobom, o których mowa w ust. 1 i 2 (małżonkom, małoletnim dzieciom oraz bliskim krewnym spełniającym określone kryteria), wydaje się wizy i zaświadczenia na zasadach określonych w art. 110. Był to więc wyraźny mechanizm proceduralny, który nie tylko nakładał na organ obowiązek podejmowania działań w celu połączenia rodziny, ale także wskazywał instrumenty prawne realizacji tego celu – wydanie dokumentów umożliwiających wjazd i pobyt.
Po usunięciu tego punktu pozostaje jedynie ogólne zobowiązanie Szefa Urzędu do podejmowania działań w celu łączenia rodzin (ust. 1) oraz fakultatywna możliwość takich działań wobec dalszych krewnych (ust. 2).
Uchylenie art. 42a – koniec szczególnego instrumentu legalizacyjnego
Kluczowe znaczenie ma również uchylenie art. 42a, które nastąpi z dniem 5 marca 2026 r. Dotychczas przepis ten umożliwiał obywatelom Ukrainy, którzy nie spełniali wszystkich wymogów formalnych przy ubieganiu się o kartę pobytu, uzyskanie rocznego zezwolenia na pobyt z tytułu „innych okoliczności”. Po jego uchyleniu negatywna decyzja w sprawie legalizacji pobytu będzie miała charakter definitywny i nie będzie przewidziany żaden przejściowy instrument legalizacyjny.
Nowe zasady zwrotu opłaty skarbowej
Zmianie ulegają także zasady zwrotu opłaty skarbowej. Zgodnie z nowymi regulacjami opłata nie podlega zwrotowi w przypadku wydania decyzji odmownej lub decyzji o umorzeniu postępowania w sprawie udzielenia zezwolenia na pobyt czasowy, zmiany zezwolenia na pobyt czasowy i pracę, udzielenia zezwolenia na pobyt stały oraz nadania statusu rezydenta długoterminowego UE. Odejście od dotychczasowej zasady zwrotu opłaty w przypadku niewydania zezwolenia oznacza przyjęcie konstrukcji, w której opłata stanowi ekwiwalent za samo przeprowadzenie postępowania administracyjnego, niezależnie od jego wyniku.
Podsumowanie zmian
Nowa ustawa oznacza odejście od nadzwyczajnego, odrębnego reżimu prawnego wprowadzonego w 2022 r. i stopniową integrację rozwiązań dotyczących ochrony czasowej z ogólnym systemem prawa cudzoziemców, rozszerzono przesłanki odmowy i wyłączenia z ochrony czasowej, wprowadzono szeroki katalog jej automatycznego wygaśnięcia, wydłużono okres ograniczenia prawa do złożenia wniosku o ochronę międzynarodową oraz zlikwidowano rozwiązania o charakterze przejściowym, takie jak art. 42a.
